Ngày tiểu đường thế giới 14-11 tăng cường nhận thức rằng tất cả những người bị tiểu đường hoặc có nguy cơ bị tiểu đường đều xứng đáng được hưởng chất lượng giáo dục,  phòng ngừa và chăm sóc tốt nhất hiện có. Năm nay WHO và đối tác của WHO, Liên đoàn Tiểu đường Quốc tế (IDF), đã chọn chủ đề của ngày tiểu đường thế giới năm nay là “Chăm sóc tiểu đường cho tất cả mọi người”

WHO sẽ tập trung vào những cộng đồng thiệt thòi và các nhóm dễ bị bệnh trên toàn thế giới, với sự quan tâm đặc biệt đến nhóm dân di cư từ nông thôn ra thành thị. Những khó khăn trong việc tiếp cận với chăm sóc y tế tối ưu là lớn nhất ở những người nằm ngoài  hệ thống chăm sóc y tế, hoặc ít có khả năng tiếp cận hoặc biết về các dịch vụ có sẵn.

Tiểu đường là gì?

Tiểu đường là một bệnh mạn tính xảy ra khi tuyến tụy không sản sinh đủ insulin, hoặc khi cơ thể không thể sử dụng hiệu quả insulin do cơ thể sản sinh ra. Insulin là hormon điều hoà đường huyết. Tăng đường huyết là một tác động hay gặp của bệnh tiểu đường không được kiểm soát và dần dần dẫn đến tổn thương nghiêm trọng nhiều cơ quan của cơ thể, đặc biệt là thần kinh và mạch máu.

• Tiểu đường týp 1 (trước kia thường được gọi là tiểu đường phụ thuộc insulin hoặc tiểu đường khởi phát ở trẻ em) đặc trưng bởi thiếu sản sinh insulin. Nếu không cung cấp insulin hằng ngày, tiểu đường týp 1 rất dễ gây tử vong.

  • Các triệu chứng bao gồm đi tiểu nhiều, khát nước, luôn đói, giảm cân, thay đổi thị lực và mệt mỏi. Những triệu chứng này có thể xảy ra đột ngột.

• Tiểu đường týp 2 (tên cũ là tiểu đường không phụ thuộc insulin hoặc tiểu đường khởi phát ở người lớn) là do cơ thể không sử dụng hiệu quả insulin. Tiểu đường týp 2 chiếm khoảng 90% số trường hợp bị bệnh tiểu đường trên toàn thế giới, và phần lớn là do thừa cân và ít hoạt động thể chất.

  • Các triệu chứng có thể tương tự như triệu chứng của tiểu đường týp 1, nhưng thường ít rõ ràng hơn. Kết quả là, có thể vài năm sau khi khởi phát, bệnh mới được chẩn đoán, khi đó các biến chứng đã xảy ra.

  • Cho tới gần đây, thể bệnh tiểu đường này chỉ được thấy ở người lớn, nhưng giờ đây nó cũng xảy ra ở trẻ béo phì.

• Tiểu đường thai nghén là tình trạng đường huyết cao được phát hiện lần đầu trong khi mang thai.

  • Các triệu chứng của tiểu đường thai nghén tương tự như tiểu đường týp 2. Tiểu đường thai nghén thường được chẩn đoán qua khám sàng lọc trước khi sinh thay vì qua các triệu chứng được kể.

Giảm dung nạp glucose (IGT) và giảm đường huyết lúc đói (IFG) là những tình trạng trung gian chuyển tiếp giữa bình thường và tiểu đường. Người bị IGT hoặc IFG có nguy cơ cao tiến triển thành tiểu đường týp 2, mặc dù không nhất thiểt là sẽ như vậy.

Thực tế về bệnh tiểu đường

• WHO ước tính trên toàn thế giới có khoảng hơn 180 triệu người bị bệnh tiểu đường. Tới năm 2030 con số này có thể tăng lên hơn gấp đôi.

• Trong năm 2005, ước tính có khoảng 1,1 triệu người chết do tiểu đường.

• Gần 80% số trường hợp tử vong do tiểu đường xảy ra ở các nước có thu nhập trung bình và thấp.

• Gần ½ số trường hợp tử vong do tiểu đường xảy ra ở người < 70 tuổi, 55% số trường hợp tử vong là phụ nữ.

• WHO dự đoán rằng số trường hợp tử vong do tiểu đường sẽ tăng hơn 50% trong 10 năm tới nếu không có hành động khẩn cấp. Đáng chú ý nhất, số trường hợp tử vong do tiểu đường được dự đoán là tăng trên 80% ở các nước có thu nhập trên mức trung bình trong những năm 2006-2015.

Hậu quả thường gặp của bệnh tiểu đường

Theo thời gian, tiểu đường có thể làm tổn thương tim, mạch máu, mắt, thận và thần kinh.

• Bệnh võng mạc tiểu đường là nguyên nhân quan trọng gây mù, và xảy ra do hậu quả của tổn thương tích luỹ trong thời gian dài ở các mạch máu nhỏ tại võng mạc. Sau 15 năm bị tiểu đường, xấp xỉ 2% số bệnh nhân tiểu đường bị mù, và khoảng 10% bị suy giảm thị lực nặng.

• Bệnh thần kinh tiểu đường là tổn thương dây thần kinh do bệnh tiểu đường, và xảy ra ở tới 50% số người bị tiểu đường. Mặc dù có nhiều vấn đề khác có thể xảy ra do hậu quả của bệnh thần kinh tiểu đường, song các triệu chứng hay gặp nhất là cảm giác kiến bò, đau, tê bì hoặc yếu ở bàn chân và bàn tay.

• Kết hợp với giảm lưu thông máu, bệnh thần kinh ở chân làm tăng khả năng bị loét bàn chân và cuối cùng là cắt cụt chi.

• Tiểu đường là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây suy thận. 10-20% số người bị tiểu đường tử vong vì suy thận.

• Tiểu đường làm tăng nguy cơ bị bệnh tim và đột qụy. 50% số người bị tiểu đường tử vong vì bệnh tim mạch (bệnh tim và đột qụy nguyên phát).

• Nguy cơ tử vong nói chung ở bệnh nhân tiểu đường cao ít nhất gấp đôi so với  người không bị tiểu đường.

Gánh nặng kinh tế của bệnh tiểu đường

Tiểu đường và các biến chứng của nó đặt ra hậu quả kinh tế đáng kể với từng cá nhân, gia đình, hệ thống y tế và đất nước.

WHO ước tính trong 10 năm tới (2006-2015), Trung Quốc sẽ mất 558 tỷ đô la trong thu nhập toàn quốc dự kiến chỉ vì bệnh tim, đột qụy và tiểu đường.

Giảm gánh nặng bệnh tiểu đường bằng cách nào?

Nếu không hành động khẩn cấp, số trường hợp tử vong do tiểu đường sẽ tăng hơn 50% trong vòng 10 năm tới.

Để ngăn ngừa tiểu đường týp 2 và các biến chứng của nó, mọi người nên:

• Đạt tới và duy trì cân nặng bình thường

• Hoạt động thể chất – ít nhất là 30 phút hoạt động đều đặn, với mức độ từ vừa tới  trong hầu hết các ngày. Để kiểm soát cân nặng cần hoạt động nhiều hơn.

Có thể chẩn đoán sớm thông qua xét nghiệm máu tương đối rẻ tiền.

Điều trị tiểu đường bao gồm giảm đường huyết và giảm các yếu tố nguy cơ khác làm tổn thương mạch máu. Bỏ thuốc lá cũng là biện pháp rất quan trọng để tránh các biến chứng.

Những can thiệp tiết kiệm cả về chi phí và khả thi ở các nước đang phát triển bao gồm:

• Kiểm soát đường huyết vừa phải. Người bị tiểu đường týp 1 cần insulin; người bị tiểu đường týp 2 có thể điều trị bằng thuốc uống, nhưng cũng có thể cần insulin.

• Kiểm soát huyết áp

• Chăm sóc bàn chân

Những can thiệp khác tiết kiệm chi phí bao gồm:

• Khám sàng lọc phát hiện bệnh võng mạc (nguyên nhân gây mù)

• Kiểm soát lipid máu (để điều chỉnh nồng độ cholesterol)

• Khám sàng lọc phát hiện các dấu hiệu sớm của bệnh thận do tiểu đường.

Những biện pháp này có thể được hỗ trợ bởi một chế độ ăn uống lành mạnh, hoạt động thể chất đều đặn, duy trì trọng lượng cơ thể bình thường và tránh hút thuốc lá.

Các hoạt động của WHO nhằm ngăn ngừa và kiểm soát bệnh tiểu đường

WHO tập trung khuyến khích và hỗ trợ việc thực hiện các biện pháp hiệu quả để giám sát, ngăn ngừa và kiểm soát bệnh tiểu đường và các biến chứng của bệnh, đặc biệt ở các nước có thu nhập thấp và trung bình. Để làm được điều này, WHO:

• Cung cấp những hướng dẫn khoa học về phòng ngừa bệnh tiểu đường

• Xây dựng các quy tắc và tiêu chuẩn về chăm sóc tiểu đường

• Tăng cường nhận thức về một đại dịch tiểu đường trên toàn cầu; bao gồm sự hợp tác với FDI trong việc kỷ niệm ngày Tiểu đường Thế giới (14-11)

• Tiến hành giám sát bệnh tiểu đường và các yếu tố nguy cơ của bệnh.

Chiến lược Toàn cầu của WHO về Chế độ ăn, Hoạt động Thể chất và Sức khoẻ bổ sung cho công tác tiểu đường của WHO bằng cách tập trung vào các biện pháp phổ biến nhằm khuyến khích chế độ ăn lành mạnh và hoạt động thể chất đều đặn. Chiến lược kêu gọi tất cả các đối tác tiến hành hoạt động ở cấp độ toàn cầu, khu vực và địa phương nhằm giảm đáng kể tỷ lệ mắc bệnh tiểu đường và các bệnh mạn tính khác.

Công tác của WHO về bệnh tiểu đường được tích hợp vào khuân khổ làm việc Bộ phận Bệnh mạn tính và Tăng cường sức khoẻ về kiểm soát và ngăn ngừa bệnh mạn tính. Mục tiêu chiến dịch của Bộ phận này là tăng cường nhận thức về đại dịch bệnh mạn tính trên toàn cầu; tạo dựng môi trường lành mạnh, đặc biệt với những cộng đồng nghèo và thiệt thòi; làm chậm và đảo ngược những xu hướng trong các yếu tố nguy cơ gây bệnh mạn tính hay gặp như chế độ ăn không lành mạnh và lười hoạt động thể chất, và ngăn ngừa các trường hợp tử vong sớm và tàn phế có thể phòng tránh được do các bệnh mạn tính chính gây ra.

Q. Liên – Cimsi

(Theo Who.int)