Hội chứng chân không nghỉ (RLS) là một bệnh mà chân cảm thấy rất khó chịu trừ khi cử động chân. Khó chịu này thường xuất hiện trong thời gian ngắn sau khi đi ngủ. Hoặc có lẽ nó xảy ra sau khi ngồi quá lâu. Cảm giác này làm cho bạn muốn ngồi dậy và đi vòng quanh.

Vẫn chưa biết nguyên nhân của hội chứng chân không nghỉ, nhưng các nhà nghiên cứu tiếp tục xem xét các bệnh khác có thể liên quan tới RLS.

Hội chứng chân không nghỉ có thể tác động tới 10% số người Mỹ ở cả 2 giới. Rối loạn này có thể bắt đầu ở bất cứ lứa tuổi nào nhưng bệnh xấu đi khi bạn về già. Hội chứng chân không nghỉ có thể phá vỡ giấc ngủ gây ngủ gà ngủ gật ban ngày và rất khó khăn trong việc đi du lịch.

Dấu hiệu và triệu chứng

Người ta mô tả các cảm giác chân không thoải mái như cảm giác "âm ỉ, từ từ, lê chân, dễ kích thích, ngứa, rát hoặc đau" ở bắp chân, đùi, bàn chân hoặc tay. Đôi khi những cảm giác rất khó tả. RLS thường không được mô tả như chuột rút hoặc tê cơ. Các đặc điểm thường gặp của cảm giác này bao gồm:

• Khởi phát khi không hoạt động. Cảm giác này điển hình bắt đầu khi bạn nằm hoặc ngồi lâu, như ngồi trong xe ô tô, máy bay hoặc rạp chiếu phim.
• Muốn cử động. Cảm giác này của RLS giảm khi ngồi dậy hoặc cử động. Người ta chống lại cảm giác chân không nghỉ theo nhiều cách căng chân, lắc nhẹ chân, bước trên sàn nhà, tập luyện hoặc đi bộ. Những cách này có thể loại bỏ hội chứng chân không nghỉ.
• Các triệu chứng nặng hơn vào buổi tối. Các triệu chứng thường không rõ vào ban ngày nhưng rất rõ vào buổi tối.
• Chân khó chịu suốt đêm. RLS liên quan tới những cử động chân theo chu kỳ khi ngủ (PLMS). Bác sĩ thường gọi là rung giật cơ, nhưng hiện nay họ gọi chúng là PLMS. Bị PLMS, bạn co và duỗi chân vô tình khi ngủ không biết bạn đang làm gì thường ảnh hưởng tới giấc ngủ của người nằm chung giường. Hàng trăm lần khó chịu hoặc những cử động này có thể lặp đi lặp lại suốt đêm. Nếu bị RLS nặng, những cử động vô tình này có thể xuất hiện khi bạn thức. PLMS thường gặp ở người già ngày cả khi bị RLS và thường không làm gián đoạn giấc ngủ.
• Phần lớn những người bị RLS rất khó ngủ. Mất ngủ có thể gây ngủ gà ngủ gật nhiều vào ban ngày, nhưng RLS có thể làm cho bạn không muốn chợp mắt vào ban ngày.

Mặc dù hội chứng chân không nghỉ không gây các bệnh nghiêm trọng khác, triệu chứng có thể thay đổi từ khó chịu tới tàn phế. Thực tế, các triệu chứng thường dao động về mức độ nặng, và đôi khi triệu chứng của bạn có thể biến mất trong một thời gian.

RLS có thể tiến triển ở bất kỳ lứa tuổi nào, thậm chí ở cả trẻ em. Nhiều người lớn bị RLS có thể trở về tuổi thơ ấu khi họ đang tiến triển đau hoặc có thể tưởng là cha mẹ đang xoa chân để giúp họ ngủ. Rối loạn này thường gia tăng theo tuổi.

Nguyên nhân

Trong nhiều trường hợp, không biết được nguyên nhân của hội chứng chân không nghỉ. Các nhà nghiên cứu nghi ngờ bệnh có thể là do mất cân bằng hóa chất dopamin của não. Hóa chất này gửi thông điệp kiểm soát cử động cơ.

Hội chứng chân không nghỉ di truyền trong gia đình ở tới 50% số người bị RLS, đặc biệt khi bệnh xuất hiện ở tuổi trẻ. Các nhà nghiên cứu đã phát hiện vị trí của 1 trong các nhiễm sắc thể có thể có gen gây RLS. Căng thẳng thường làm cho hội chứng chân không nghỉ nặng hơn. Chế độ ăn và các yếu tố môi trường khác có thể giữ một vai trò ở nhiều người.

Phụ nữ mang thai hoặc những thay đổi hormon có thể tạm thời làm nặng các triệu chứng RLS. Một số phụ nữ có thai bị RLS ở giai đoạn đầu, nhất là trong 3 tháng cuối của thời kỳ mang thai. Tuy nhiên, đối với phần lớn phụ nữ này, các triệu chứng thường biến mất khoảng 1 tháng sau đẻ.

Đa phần, hội chứng chân không nghỉ không liên quan tới những rối loạn nặng. Tuy nhiên, đôi khi RLS đi kèm với các bệnh khác, như:

• Bệnh thần kinh ngoại vi. Tổn thương thần kinh ở bàn tay và bàn chân, đôi khi do các bệnh mạn tính như tiểu đường và nghiện rượu.
• Thiếu hụt sắt. Thậm chí không thiếu máu, thiếu sắt có thể gây hoặc làm hội chứng chân không nghỉ nặng hơn. Nếu có tiền sử chảy máu dạ dày hoặc ruột, kinh nguyệt ra nhiều hoặc cho máu nhiều lần, bạn có thể bị thiếu sắt.

Rối loạn kém tập trung/hoạt động thái quá.

Người bị cả RLS và một bệnh có liên quan sẽ có xu hướng tiến triển các triệu chứng nặng nhanh hơn. Ngược lại, rối loạn này tiến triển chậm hơn ở những người mà RLS không có liên quan tới các bệnh khác.

Sàng lọc và chẩn đoán

Một số người bị RLS không bao giờ cần quan tâm vì họ lo ngại rất khó mô tả triệu chứng của mình hoặc bệnh không có gì là trầm trọng. Một số bác sĩ nghĩ sai về các triệu chứng gây nóng nảy, stress, mất ngủ hoặc chuột rút. Nhưng hội chứng chân không nghỉ được quan tâm nhiều hơn và là trọng tâm của y tế cộng đồng trong những năm gần đây, làm cho mọi người hiểu về bệnh rõ hơn.

Nếu nghĩ mình có thể bị RLS, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ. Bác sĩ chẩn đoán RLS bằng cách lắng nghe việc mô tả triệu chứng và xem xét tiền sử bệnh của bạn. Bác sĩ sẽ hỏi bạn những câu hỏi như:

• Có cảm thấy khó chịu hoặc run, cảm giác kiến bò ở chân, thôi thúc bạn phải cử động không?
• Khi cử động có làm giảm cảm giác này không?
• Có thấy khó chịu hơn do những cảm giác này sau khi ngồi hoặc ngủ không?
• Có thường khó chịu khi đi ngủ hoặc mất ngủ không?
• Có bị giật chân, hoặc tay khi ngủ không?
• Những người khác trong gia đình bạn có khó chịu với chân không nghỉ không?

Không có xét nghiệm máu hay xét nghiệm nào đặc trưng trong chẩn đoán RLS. Câu trả lời của bạn giúp bác sĩ phân biệt liệu bạn có bị RLS hoặc liệu có cần thiết làm xét nghiệm để loại trừ các bệnh khác có thể ẩn sau những triệu chứng này hay không. Có thể không cần xét nghiệm máu hoặc các xét nghiệm cơ hay thần kinh để chẩn đoán xác định.

Bác sĩ có thể chuyển bạn tới bác sĩ chuyên khoa về giấc ngủ để đánh giá thêm. Điều này có thể cần bạn phải nghỉ đêm tại phòng lưu bệnh nhân, nơi bác sĩ có thể theo dõi chặt chẽ về các thói quen khi ngủ của bạn và kiểm tra chứng co giật chân (cử động chân thường xuyên) khi ngủ - là một dấu hiệu của hội chứng chân không nghỉ.

Điều trị

Đôi khi, điều trị các bệnh ẩn phía sau như thiếu sắt hoặc bệnh thần kinh ngoại vi sẽ làm giảm rõ rệt triệu chứng RLS. Điều chỉnh thiếu hụt sắt có thể cho bổ sung sắt. Tuy nhiên, chỉ dùng sắt dưới sự giám sát của bác sĩ và trước tiên kiểm tra sự tích tụ sắt bằng xét nghiệm máu định lượng nồng độ ferritin trong huyết thanh.

Nếu bạn bị hội chứng chân không nghỉ mà không liên quan tới bệnh khác, điều trị tập trung vào thay đổi lối sống và dùng thuốc. Một số thuốc kê đơn, phần lớn những thuốc này được dùng để điều trị các bệnh khác, có thể có hiệu quả giảm tình trạng bồn chồn ở chân. Những thuốc này bao gồm:

• Thuốc điều trị bệnh Parkinson. Các thuốc này làm giảm cử động chân bằng cách tác động tới nồng độ hóa chất dopamin trong não. Chúng gồm pramipexol (Mirapex), pergolid (Permax), ropinirol (Requip), và kết hợp carbidopa với levodopa (Sinemet).
• Opioid. Các thuốc gây nghiện có thể giảm triệu chứng từ nhẹ tới nặng, nhưng chúng có thể gây nghiện nếu dùng ở liều quá cao. Một số ví dụ gồm codein, hợp chất giữa hydrocodon và acetaminophen (Vicodin, Duocet).
• Thuốc giãn cơ và thuốc ngủ. Nhóm thuốc này, được biết là benzodiazepin, giúp ngủ ngon hơn về đêm. Nhưng những thuốc này không loại bỏ được các cảm giác ở chân, và chúng có thể gây tình trạng ngủ gật ban ngày. Các thuốc an thần thường được dùng trong RLS bao gồm clonazepam (Klonopin), temazepam (Restoril, Razapam) và triazolam (Halcion).
• Thuốc chữa động kinh. Những thuốc này, làm giảm hoạt động của các tế bào thần kinh ở chân, bao gồm gabapentin (Neurontin) và lamotrigin (Lamictal). Chúng có tác dụng rất tốt ở người bị RLS.
• Thuốc điều trị cao huyết áp. Đôi khi dùng clonidin (Catapres). Clonidin hoạt động bằng cách kiểm soát kích thích thần kinh theo con đường thần kinh nào đó.
• Có thể làm một vài thử nghiệm trước khi bạn và bác sĩ tìm ra thuốc và liều lượng hợp lý đối với bạn. Phối hợp các thuốc có thể cho hiệu quả cao nhất.

Cần báo trước về các thuốc điều trị RLS, đôi khi thuốc đã có hiệu quả đối với bạn trong việc giảm triệu chứng một thời gian ngắn trở nên kém hiệu quả. Hoặc dự báo về các triệu chứng sẽ sớm tái phát trong một ngày gần đây. Thí dụ, nếu dùng thuốc lúc 8 giờ tối, các triệu chứng RLS có thể bắt đầu xuất hiện vào 6 giờ chiều. Đây được gọi là bệnh nặng hơn. Bác sĩ có thể thay thuốc khác để chống lại rối loạn này.

Phần lớn các thuốc được kê để điều trị RLS không khuyên dùng cho phụ nữ mang thai. Thay vào đó, bác sĩ có thể khuyên làm các kỹ thuật tự điều trị để giảm triệu chứng. Tuy nhiên, nếu những cảm giác này đặc biệt gây khó chịu trong 3 tháng cuối của thời kỳ mang thai, bác sĩ có thể đồng ý dùng thuốc giảm đau.

Một số thuốc có thể làm trầm trọng các triệu chứng RLS. Những thuốc này gồm thuốc chống nôn, thuốc chẹn kênh calci (được dùng để điều trị bệnh tim) và phần lớn các thuốc chống trầm cảm. Do đó, bác sĩ có thể khuyên bạn tránh dùng những thuốc này. Tuy nhiên, nếu cần phải dùng những thuốc này, hội chứng chân không nghỉ có thể vẫn kiểm soát được bằng cách dùng thêm thuốc kiểm soát chúng.

Tự điều trị

Thay đổi lối sống bình thường đóng vai trò quan trọng trong việc giảm các triệu chứng RLS. Những bước này có thể giúp giảm các hoạt động thừa của chân:

• Dùng thuốc giảm đau. Với các triệu chứng rất nhẹ, dùng thuốc giảm đau không cần kê đơn như ibuprofen khi khởi phát triệu chứng có thể giảm co giật và những cảm giác này.
• Tắm và xoa bóp. Ngâm trong bồn tắm nước ấm và xoa bóp chân có thể làm giãn cơ.
• Phủ khăn ấm hoặc lạnh. Bạn có thể dùng khăn ấm hoặc lạnh, hoặc dùng thay đổi cả 2 loại khăn, để giảm cảm giác ở chân.
• Thực hiện các kỹ thuật thư giãn, như thiền hoặc yoga. Stress có thể làm trầm trọng RLS. Học cách thư giãn, nhất là trước khi ngủ buổi tối.
• Thiết lập vệ sinh giấc ngủ tốt. Mệt mỏi thường làm nặng các triệu chứng RLS, vì vậy điều quan trọng là thực hiện một chương trình vệ sinh giấc ngủ tốt. Theo lý tưởng, vệ sinh giấc ngủ bao gồm môi trường khi ngủ mát, yên tĩnh và thoải mái, đi ngủ đúng giờ buổi tối, dậy đúng giờ buổi sáng, và số giờ ngủ đủ để cảm thấy đã nghỉ ngơi tốt. Một số người bị RLS thường ngủ muộn và dậy muộn để đảm bảo số giờ ngủ thích hợp.
• Tập luyện. Tập luyện vừa phải, đều đặn có thể giảm triệu chứng RLS, nhưng tập quá nhiều ở các phòng tập hoặc tan việc quá muộn vào buổi tối có thể làm triệu chứng nặng hơn.
• Tránh dùng caffein. Đôi khi giảm dùng caffein có thể giảm RLS. Tránh dùng các sản phẩm có caffein, gồm sôcôla và đồ uống có caffein như cà phê, trà và đồ uống nhẹ, trong vài tuần.
• Giảm rượu và thuốc lá. Điều này cũng có thể làm nặng hoặc gây triệu chứng RLS. Thử xem liệu bạn có thể tránh dùng chúng được không.

Kỹ năng đối phó

Hội chứng chân không nghỉ thường là bệnh suốt đời. Sống với RLS có nghĩa là bạn phải triển khai các chiến lược đối phó bệnh. Tổ chức về Hội chứng Chân không nghỉ khuyên nên làm các cách sau:

• Thảo luận về RLS. Chia sẻ thông tin về RLS sẽ giúp các thành viên trong gia đình, bạn bè và đồng nghiệp hiểu rõ hơn khi họ gặp bạn đi ở tiền sảnh, đứng sau giảng đường, hoặc dùng đồ uống lạnh nhiều lần trong ngày.
• Không chống lại bệnh. Nếu bạn cố gắng kìm chế những nhu cầu cần cử động, bạn có thể thấy các triệu chứng sẽ nặng lên. Ra khỏi giường. Làm một việc gì đó để quên đi. Thường xuyên nghỉ ngơi khi đi du lịch.
• Theo dõi lịch trình giấc ngủ. Nếu bạn không thể ngồi để viết, hãy đọc để ghi âm. Theo dõi các thuốc và chiến lược giúp hoặc cản trở cuộc chiến chống RLS và chia sẻ những thông tin này với bác sĩ.
• Nâng cao lên các mức mới. Bạn có thể thấy thoải mái hơn nếu bạn nâng cao màn hình vi tính hoặc giá sách lên một độ cao cho phép bạn đứng khi làm việc hoặc đọc sách.
• Đi bộ. Bắt đầu và kết thúc một ngày của bạn với các bài tập đi bộ hoặc xoa bóp nhẹ nhàng.
• Cần sự giúp đỡ. Khuyến khích nhóm kết thân với các thành viên gia đình và những người bị RLS. Bằng cách tham gia vào một nhóm, những hiểu biết của bạn không chỉ giúp cho bạn mà còn có thể giúp những người khác.

  Người xử lý: Ngọc Huệ